Εισαγωγή

Εισαγωγή: Αποσαφηνίσεις και προειδοποιήσεις*

Capture8

Το βιβλίο αυτό έχει προκύψει από τη σειρά τεσσάρων ομότιτλων Σεμιναρίων που έγιναν το Φεβρουάριο του 2003 στο φιλόξενο Ινστιτούτο Πολιτικού Προβληματισμού «Νίκος Πουλαντζάς» στο πλαίσιο των «Σεμιναρίων του Πουλαντζά». Επαναλήφθηκαν στα «Σεμινάρια της Ερμούπολης» το 2006, όπου παρουσιάστηκαν και οι παρεμβάσεις των τότε υποψηφίων διδακτόρων Χ. Κωνσταντάτου, Ό. Λαφαζάνη, Ρ. Λυκογιάννη, Γ. Μαρνελάκη, Γ. Πατρίκιου, Δ. Σιατίτσα, Α. Τσίκλη, Μ. Χαϊδοπούλου-Βρυχέα, Σ. Χατζηβασιλείου ορισμένες από τις οποίες το συνοδεύουν. Η μεγάλη καθυστέρηση στην επεξεργασία αυτού του υλικού σε μορφή βιβλίου οφείλεται στην απαιτητική καθημερινότητα των πανεπιστημιακών μας υποχρεώσεων, στις αλλεπάλληλες μεταξύ μας συζητήσεις και αναπροσαρμογές, καθώς και σε περιπέτειες υγείας, δικές μας και συγγενικών προσώπων.

Παρά τις συνεχείς αναθεωρήσεις και τον σημαντικό εμπλουτισμό, έχουμε κρατήσει τη δομή του προφορικού λόγου, τα περιεχόμενα και το ύφος των τεσσάρων αρχικών Σεμιναρίων, με αναγκαστικά σύντομες και επιλεκτικές αναφορές σε έννοιες και πρόσωπα. Προστέθηκαν βεβαίως υποσημειώσεις και βιβλιογραφικές παραπομπές, καθώς και σχήματα, χάρτες και φωτογραφίες, πολλά από τα οποία είχαν παρουσιαστεί και στα Σεμινάρια. Πρόθεση των τότε Σεμιναρίων, αλλά και αφορμή να παρουσιαστούν σήμερα σε μορφή βιβλίου, ήταν και είναι να συμβάλουν σε μια θεωρητική και συγκριτική με τις διεθνείς εμπειρίες συζήτηση αυτών που συμβαίνουν καθημερινά στις πόλεις και τις περιφέρειες όπου ζούμε, συζήτηση στην οποία η ανανεωτική Αριστερά στην Ελλάδα έχει μια σημαντική συνεισφορά. Φιλοδοξία μας όμως είναι η εισαγωγή του χώρου στην ευρύτερη προβληματική της Αριστεράς. Όπως μας είχε πει ο Ντέιβιντ Χάρβεϋ σε μια συνέντευξή του στην Αθήνα: «[…] υπήρξε ευκολότερο να εισάγουμε μαρξιστικές θεωρήσεις στη γεωγραφία απ’ ό,τι να εισάγουμε χωρικές και γεωγραφικές έννοιες στη μαρξιστική σκέψη»[1].  Ο μαρξισμός έχει μια κοσμοθεωρία για την παγκόσμια λειτουργία του καπιταλιστικού συστήματος, αλλά οι κυρίαρχες εκδοχές του αγνοούν τη θεμελιώδη χωρική υπόσταση των καπιταλιστικών σχέσεων.

Στα τέσσερα αυτά Σεμινάρια (τώρα κεφάλαια σε αυτό το βιβλίο) δεν κάνουμε μια γενική και εξαντλητική αναφορά στην ιστορία των ιδεών για το χώρο, ούτε μια φιλοσοφική αναδρομή στην έννοια του χώρου. Οι απαιτητικοί/ες αναγνώστες/ριες μπορούν να τις αναζητήσουν στις εργασίες, μεταξύ άλλων, των: H. Lefevbre (1968, 1974), G. Benco (1997), E. Soja (1989, 1996), D. Gregory (1994), R. Peet (1998), D. Harvey (2005), P. Pellegrino (2000, ελλ. μτφρ. 2006) D. Massey (2005, ελλ. μτφρ. 2008) και στα ελληνικά των Β. Χαστάογλου (1981), Θ. Μαλούτα (1986,1988), Η. Κουρλιούρου (2001), Λ. Λεοντίδου (2005) και Δ. Κωτσάκη (2007, 2010). Στις εργασίες αυτές υπάρχει μια εκτενής συζήτηση για το πώς αντιμετωπίζουν το χώρο τα διάφορα φιλοσοφικά ρεύματα σκέψης, καθώς και για τη σχέση τους με τη μαρξιστική και την ευρύτερη αριστερή σκέψη. Αναγνωρίζουμε βέβαια την ανάγκη να ανοίξει αυτή η συζήτηση και στην Ελλάδα και ελπίζουμε αυτό το βιβλίο να συμβάλει προς αυτή την κατεύθυνση. Ωστόσο, η δική μας προσέγγιση είναι διαφορετική. Εστιάζουμε στην αριστερή σκέψη για το χώρο, επιχειρώντας ένα είδος συνθετικής («εσωτερικής» και «εξωτερικής») αριστερής ιστοριογραφίας. Γνωρίζουμε ότι το εγχείρημα αυτό απαιτεί εκτεταμένη διερεύνηση, την οποία ανοίγουν, χωρίς να εξαντλούν, τα τέσσερα Σεμινάρια/κεφάλαια που ακολουθούν. Παίρνουμε όμως σοβαρά υπόψη την παρατήρηση του Φίλιππου Ηλιού, όταν παρουσίαζε το βιβλίο του Άγγελου Ελεφάντη Μας πήραν την Αθήνα:

«Είναι μεγάλος ο πειρασμός για τον αριστερό να προσεγγίσει την ιστορία του με όρους πολιτικούς, αποδοχής ή απόρριψης, που εμπλέκουν το ορθό και το λάθος και τείνουν να καταλήξουν στην αυτοδικαίωση».

Δύο αρχικές παρατηρήσεις έχουν σημασία ξεκινώντας. Πρώτον, για τις επιστήμες που έχουν στο επίκεντρό τους το χώρο, όπως η γεωγραφία, η πολεοδομία ή η χωροταξία, δεν υπάρχει μία αριστερή (μαρξιστική ή άλλη) εκδοχή τους και το ίδιο φυσικά ισχύει για την έννοια του χώρου. Υπάρχουν αριστερές προσεγγίσεις στη και της γεωγραφίας, της πολεοδομίας ή της χωροταξίας. Περιοριζόμαστε επίσης στη σκέψη και στον αριστερό λόγο για το χώρο και επεκτεινόμαστε μόνο οριακά στις πρακτικές που δημιουργούν/κατασκευάζουν υλικούς χώρους, όπως π.χ. η αρχιτεκτονική, ο αστικός σχεδιασμός, η πολεοδομία, τα τεχνικά έργα, κ.ά.

Δεύτερον, υπάρχει βέβαια το θέμα τι σημαίνει (για μας) «αριστερή σκέψη». Η παρουσίαση των Σεμιναρίων αυτών στο Ινστιτούτο «Νίκος Πουλαντζάς» υποθέτουμε ότι επιβεβαιώνει την εμμονή μας στις ιδέες της ανανεωτικής ριζοσπαστικής Αριστεράς, συχνά με σημαντικές διαφωνίες ως προς τις πολιτικές της επιλογές, αλλά μακριά από δογματισμούς και αποκλεισμούς (βλ και το βιβλίο του Ε. Τσακαλώτου 2005). Πιστεύουμε ότι μέχρι το τέλος του βιβλίου θα γίνουν σαφέστερες οι θέσεις μας και οι αναφορές μας σε μια πληθυντική Αριστερά που περιλαμβάνει διαφορετικά ρεύματα, παλιότερα και νεότερα.

Θέλουμε όμως να ξεκαθαρίσουμε από την αρχή τι είναι για μας ο χώρος και πώς τον προσεγγίζουμε στα τέσσερα αυτά Σεμινάρια/κεφάλαια. Αφετηρία για μια αριστερή προσέγγιση της έννοιας του χώρου και της υπόστασής του ως χωρικότητας είναι η αναγνώριση ότι ο χώρος δεν είναι κάτι έξω από την κοινωνία, κάτι που περιμένει να ανακαλυφθεί κάπου εκεί, αλλά ότι ο χώρος παράγεται από την κοινωνία, εμπεριέχει τις και εμπεριέχεται στις κοινωνικές σχέσεις και γι’ αυτό είναι βαθύτατα πολιτικός. Ο χώρος υφίσταται συγχρόνως με τρεις μορφές ή κατηγορίες (βλ. και τις αναφορές μας στον Λεφέβρ, τον Χάρβεϋ και τη Μάσσεϋ στα κεφάλαια που ακολουθούν):

(α) ο χώρος ως ευκλείδειος, υλικός, φυσικός χώρος, με συγκεκριμένες γεωμετρίες, αποστάσεις, φυσικά χαρακτηριστικά, όρια, κ.λπ. Είναι ο χώρος της φυσικής γεωγραφίας και της απόλυτης γεωγραφικής θέσης με συντεταγμένες, του κατασκευασμένου περιβάλλοντος, οριζόμενος από συγκεκριμένες φυσικές διεργασίες και συγκεκριμένες κοινωνικές διαδικασίες και συγκρούσεις. Είναι ο χώρος της εμπειρίας, με πόλεις, κτίρια, βουνά και ποτάμια, με τοπογραφικούς χάρτες, με επιφάνειες που παράγουν υπερκέρδη, εκεί όπου υφίσταται η εδαφική επικράτεια μιας εξουσίας, με συστήματα μεταφορών και ροών, με συγκεντρώσεις και διασπορές, με διαμαρτυρίες, καταλήψεις, αγώνες.

 (β) ο χώρος ως πεδίο άυλων σχέσεων, ο σχεσιακός χώρος μεταξύ ατόμων και ομάδων, ο χώρος της διανοητικής σύλληψης. Είναι η σχετική γεωγραφική θέση, το πεδίο επιρροής μιας πόλης, οι θεματικοί χάρτες, οι αγορές προϊόντων και υπηρεσιών, τα πεδία άσκησης πολιτικής, η αίσθηση/επιβολή της εδαφοκυριαρχίας (territoriality), ο επιτηρούμενος χώρος, η «εκμηδένιση του χώρου από το χρόνο» που έλεγε ο Κ. Μαρξ, οι γεωπολιτικές σχέσεις, η εν-τοπισμένη γνώση (situated knowledge), η επιβολή του χωρο-κοινωνικού αποκλεισμού ή εγκλεισμού, οι χώροι εξουσίας του Μ. Φουκώ, οι χώροι εξαίρεσης του G. Agamben.

(γ) ο χώρος ως αναπαραστάσεις, ως φαντασίες και ως συμβολισμοί, ο βιωμένος χώρος του καθενός και της καθεμιάς. Είναι ο χώρος της μνήμης και των οραμάτων που «κατασκευάζουν» χώρους, οι λογοτεχνικές μεταφορές και τα λογοτεχνικά τοπία, η ζωγραφική και οι φωτογραφικές απεικονίσεις χώρων, η ηγεμονία της εξουσίας χωρίς άμεση επιβολή, ο χώρος των οικουμενικών δικαιωμάτων,  ο «χώρος της Αριστεράς», οι συμβολισμοί φυσικών χώρων (π.χ. στις βιβλιοθήκες κάνουμε αυτόματα ησυχία, στις χριστιανικές εκκλησίες οι θρήσκοι κάνουν το σταυρό τους, στα τζαμιά βγάζουν τα παπούτσια), τα βιώματα ευχαρίστησης, αποκλεισμού/εγκλεισμού, δυσφορίας, οι γεωγραφικές φαντασίες, οι κάθε είδους οριενταλισμοί κατά τον Ε. Σαΐντ.

Στα Σεμινάρια/κεφάλαια που ακολουθούν ελπίζουμε αυτές οι κατηγορίες/μορφές να γίνουν πιο ξεκάθαρες. Η καθεμιά μπορεί να προσεγγιστεί για αναλυτικούς λόγους και αυτόνομα, ωστόσο στις κοινωνικές πρακτικές σπάνια διαχωρίζονται. Για παράδειγμα, οι έννοιες χώρος, τόπος, τοπίο, μέρος, τοποθεσία στην επιστήμη της γεωγραφίας έχουν διακριτούς ορισμούς και χρήσεις, τους οποίους οι πολίτες σπάνια διακρίνουν στις καθημερινές τους πρακτικές. Όμως στις κοινωνικές επιστήμες ο χώρος σπάνια αποτελεί κύριο ερώτημα και εξακολουθεί να προσεγγίζεται κυρίως ως υλικός, απόλυτος χώρος, ως συλλογή πραγμάτων, όπου οι γεωμετρικές διαστάσεις και τα φυσικά χαρακτηριστικά συσχετίζονται με θετικιστικούς όρους με τις κοινωνικές σχέσεις. Δεν θα συζητήσουμε διεξοδικά τις φιλοσοφικές καταβολές αυτής της παράδοσης η οποία ξεκινά από τον Καντ και τον Χέγκελ με υποθέσεις περί ισότροπου και ομοιογενούς χώρου, απλού δοχείου των παραγωγικών δυνάμεων και σχέσεων, όπου οι κοινωνικές σχέσεις έχουν υποβιβαστεί σε απλές ισοδύναμες σχέσεις ανταλλαγής και βελτιστοποίησης επιθυμιών με απουσία συγκρούσεων.

Στο βιβλίο αυτό αναφερόμαστε στις επιστήμες που έχουν το χώρο στον πυρήνα των ενδιαφερόντων τους [2]. Αυτές είναι κυρίως η γεωγραφία, η πολεοδομία, η κοινωνιολογία της πόλης, η χωροταξία, η περιφερειακή/τοπική ανάπτυξη και η αρχιτεκτονική, στο πλαίσιο της οποίας έχουν αναπτυχθεί τέτοιοι προβληματισμοί στην Ελλάδα, όπως και σε άλλες χώρες του ευρωπαϊκού Νότου. Επαναλαμβάνουμε όμως την επιλογή μας να επικεντρωθούμε στη σκέψη και το λόγο για το χώρο και λιγότερο στις πρακτικές εφαρμογές των παραπάνω επιστημών. Δεν κάνουμε επίσης μια ιστορία ή φιλοσοφία των επιστημών του χώρου, καθώς ένα τέτοιο εγχείρημα ξεπερνούσε και ξεπερνά κατά πολύ τις επιδιώξεις των τότε Σεμιναρίων και του σημερινού βιβλίου. Ωστόσο, παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον η εξέλιξη της αριστερής σκέψης στο εσωτερικό αυτών των επιστημών, κυρίως μετά το 1968, κάτι που θα αναλύσουμε στη συνέχεια.

Αναγνωρίζουμε μια μεγάλη θεματική απουσία: δεν αναφερόμαστε αναλυτικά στη φύση, το περιβάλλον και την πολιτική οικολογία, παρά την πλούσια οικο-αριστερή θεωρητική συζήτηση (π.χ. για την κοινωνική κατασκευή της φύσης) και, κυρίως, την κινηματική διεθνή και ελληνική εμπειρία. Η απουσία προέκυψε από τον αρχικό χρονικό προγραμματισμό των τεσσάρων Σεμιναρίων και την επιλογή να εστιάσουμε σε θέματα που συζητούνται λιγότερο στην Ελλάδα, κάτι που δεν συμβαίνει για τα θέματα της οικολογίας.

Ας κρατήσουμε προς το παρόν την υπόθεση/θέση ότι οι κοινωνίες μέσω συγκεκριμένων, συχνά συγκρουσιακών σχέσεων δημιουργούν όχι μόνο την ιστορία τους αλλά και τους χώρους τους, σε συνθήκες όμως που δεν τις έχουν επιλέξει οι ίδιες.

Ευχαριστίες οφείλονται στον Χάρη Γολέμη, διευθυντή του Ινστιτούτου «Νίκος Πουλαντζάς», για την πρόσκληση και εισαγωγή στα αρχικά τέσσερα σεμινάρια και έκτοτε για τη φιλική πίεση να ολοκληρωθεί το βιβλίο και στον διευθυντή του Ινστιτούτου Νίκο Πετραλιά για τη συνεχή υποστήριξη ∙ σε όσες/ους παρακολούθησαν τα Σεμινάρια και έκαναν πολλές και χρήσιμες παρατηρήσεις ∙ στους προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές και φοιτήτριές που παρακολουθούν κριτικά τα σχετικά μαθήματά μας εδώ και πολλά χρόνια· σε όσες και όσους συμμετέχουν στο Σεμινάριο Υποψηφίων Διδακτόρων, που οργανώνουμε κάθε χρόνο από το 1994 με τη Μ. Μαντουβάλου και τη Μ. Μαυρίδου, και μας δίνουν αφορμές και χαρά να συνεχίζουμε.

Πολλές και πολλοί ακόμη συνέβαλαν με διάφορους τρόπους στην πραγματοποίηση αυτού του βιβλίου με υλικό, συζητήσεις, σχόλια και υποστήριξη. Για όλα αυτά και πολλά άλλα ευχαριστούμε τους και τις: Χριστίνα Αγριαντώνη, Abel Albet, Άννη Βρυχέα, Κώστα Γαβρόγλου, Αλέκα Γερόλυμπου, Ζωή Γεωργίου, Κική Γρέβια, Άγγελο Ελεφάντη, Maria Dolórs, Garcia Ramón, David Harvey, Ray Hudson, Άρη Καλαντίδη, Κική Καυκούλα, Παύλο Κρέμο, Δημήτρη Κωτσάκη, Σάσα Λαδά, Λόη Λαμπριανίδη, Θωμά Μαλούτα, Μαρία Μαντουβάλου, Γιώργο Μαρνελάκη, Flavia Martinelli, Doreen Massey, Μαρία Μαυρίδου, Στρατή Μπουρνάζο, Νίκο Παπαμίχο, Ελένη Πορτάλιου, Ugo Rossi, Γιώργο Σαρηγιάννη, Andrew Sayer, Kirsten Simonsen, Edward Soja, Μαρία Στρατηγάκη, Βίλμα Χαστάογλου, τους συντρόφους και τις συντρόφισσες μας από το ΚΚΕ εσωτερικού, το ΚΚΕ εσωτερικού ΑΑ, το Ευρωπαϊκό Φόρουμ Αριστερών Φεμινιστριών-ελληνικό τμήμα, το περιοδικό ΚΑΠΑ και τις εφημερίδες Αυγή και Εποχή.

Νάξος, Αύγουστος 2011


[1] Βλ. συνέντευξη του Ντ. Χάρβεϋ στους συγγραφείς, στο περιοδικό Γεωγραφίες 10, 2005, σελ. 14.

[2] Η δική μας συζήτηση για το χώρο γίνεται αποκλειστικά από τη  σκοπιά των κοινωνικών επιστημών και δεν αναφέρεται καθόλου στη φυσική, τα μαθηματικά και τη βιολογία, οι οποίες επίσης ασχολούνται με το χώρο.

 

* Το κείμενο αποτελεί την εισαγωγή στο βιβλίο

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s