H έννοια του χώρου στην Αριστερή Σκέψη

Ντίνα Βαΐου, Κωστής Χατζημιχάλης, 

παρουσίαση του βιβλίου στην εφημερίδα Εποχή

 Χώρος, εξουσία και κρίση

Ντίνα Βαΐου, Κωστής Χατζημιχάλης

«Ο χώρος στην αριστερή σκέψη»,

Αθήνα, νήσος και Ίδρυμα Νίκος Πουλαντζάς, 2012

Το βιβλίο αυτό έχει προκύψει από τη σειρά ομότιτλων Σεμιναρίων που έγιναν το Φεβρουάριο 2003 στο φιλόξενο Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς1 και επαναλήφθηκαν στα «Σεμινάρια της Ερμούπολης» το 2006, όπου παρουσιάστηκαν και οι παρεμβάσεις των τότε υποψηφίων διδακτόρων Χ. Κωνσταντάτου, Ό. Λαφαζάνη, Ρ. Λυκογιάννη, Γ. Μαρνελάκη, Γ. Πατρίκιου, Δ. Σιατίτσα, Α. Τσίκλη, Μ. Χαϊδοπούλου-Βρυχέα, Σ. Χατζηβασιλείου που το συνοδεύουν. Η μετατροπή, με μεγάλη καθυστέρηση, των Σεμιναρίων σε βιβλίο συμπίπτει σήμερα με τη βαθειά οικονομική, κοινωνική, πολιτική και πολιτισμική κρίση, που βιώνουμε ως πολίτες ενός από τους «αδύναμους κρίκους» της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τους ονομαζόμενους με τυπική νέο-αποικιακή γλώσσα «γουρούνια»- PIΙGS2.

Όταν αρχίσαμε το βιβλίο, και πολύ περισσότερο τα αρχικά Σεμινάρια, δεν φανταζόμαστε ότι θα το ολοκληρώναμε σε τόσο βαρύ κλίμα, εν μέσω μνημονίων, εφαρμοστικών νόμων, ανεργίας-ρεκόρ, απαξίωσης της νέας γενιάς, αποδιάρθρωσης των υπολειμμάτων κοινωνικής πολιτικής, εκτεταμένων επιθέσεων στη δημόσια υγεία, την παιδεία, την κοινωνική ασφάλιση και κυρίως τις αποδοχές και τις εργασιακές σχέσεις.
Στα νέα δεδομένα, πολλές από τις θεωρητικές διατυπώσεις που παρουσιάσαμε στα τέσσερα Σεμινάρια αποκτούν νέα επικαιρότητα, καθώς ο χώρος εμφανίζεται και πάλι πρωταγωνιστής, όπως άλλωστε στις περισσότερες κρίσεις: είτε με τη μορφή της φούσκας των ακινήτων και της τεράστιας χωρικά συγκεκριμένης απαξίωσης σταθερού κεφαλαίου, είτε με τη μορφή των εγκαταλειμμένων στην τύχη τους περιφερειών υψηλής ανεργίας ή γειτονιών-γκέτο στις πόλεις, είτε ως τελευταίο σωσίβιο για άντληση εσόδων μέσω της πώλησης δημοσίων εκτάσεων, είτε, τέλος, ως τόπος, υλικός και συμβολικός, συνεύρεσης για διαμαρτυρίες και κινήματα σε πλατείες, πάρκα, δρόμους και γειτονιές. Όλες οι διαμαρτυρίες έχουν τις πλατείες τους, όλες οι επαναστάσεις χρειάζονται μια σημαντική πόλη για να εδραιωθούν. Παρ’ όλα αυτά, οι περισσότεροι αναλυτές από το χώρο της Αριστεράς (κι όχι μόνο) παραβλέπουν τις χωρικές/γεωγραφικές συνιστώσες της κρίσης3.

Χώρος και εξουσία

Από την οπτική της Αριστεράς, της οποίας ο πολιτικός λόγος αρχίζει να κάνει δειλά βήματα προς την αναγνώριση και ίσως ενσωμάτωση τέτοιων προβληματισμών, αυτό σημαίνει ότι χρειάζεται μεγαλύτερη και όχι μικρότερη επιστημονική και πολιτική εγρήγορση, πέρα από τις βεβαιότητες προκαθορισμένων ταυτοτήτων και θέσεων. Επί πλέον, χρειάζεται έρευνα πέρα από το «παγκόσμιο σύστημα», σε κλίμακες και τόπους όπου συγκροτείται και αμφισβητείται η καθημερινή εμπειρία των (διαφορετικών) υποκειμένων, μέσα από/σε πολλαπλούς καταναγκασμούς και πεδία καταπίεσης. Η θεώρηση αυτή δεν σημαίνει ένα «κλείσιμο» στο τοπικό και το ειδικό, αλλά μια «ριζοσπαστική ανοικτότητα», όπως εύστοχα προτείνει η Ντορήν Μάσσεϋ, μια ταυτόχρονη και ισότιμη χρήση «μεγάλων» και «μικρών» αφηγήσεων.
Όπως έχουμε υποστηρίξει από την Εισαγωγή στο βιβλίο αυτό, ο χώρος δεν είναι κάτι έξω από την κοινωνία, παράγεται από αυτήν, εμπεριέχει τις και εμπεριέχεται στις κοινωνικές σχέσεις και γι’ αυτό είναι βαθύτατα πολιτικός. Αυτή όμως η αναγνώριση θέτει δύσκολα ερωτήματα στις α-χωρικές έννοιες της πολιτικής οικονομίας, όπου οι διαδικασίες συσσώρευσης και εκμετάλλευσης αντιμετωπίζονται σαν να συμβαίνουν «στη μύτη της καρφίτσας». Η ενσωμάτωση του χώρου και της χωρικότητας των κοινωνικών σχέσεων απαιτεί λοιπόν μια σημαντική αλλαγή στον τρόπο σκέψης, μια συνεχή εγρήγορση για την κατανόηση των σχέσεων χώρου-εξουσίας, όπως τις αναλύει ο Μισέλ Φουκώ και στη συνέχεια για δράση για την αλλαγή τους. Μια εγρήγορση για το πώς ο χώρος συγκεκριμενοποιείται σε ταξικές, έμφυλες, περιβαλλοντικές, πολεοδομικές, περιφερειακές, εθνοτικές, διεθνικές συγκρούσεις.

Η γεωγραφικά άνιση ανάπτυξη

Οι παραπάνω επισημάνσεις έχουν ιδιαίτερη σημασία για την κατανόηση (και) της σημερινής κρίσης, στην οποία έχουν οδηγήσει δεκαετίες εφαρμογής δογματικών νεοφιλελεύθερων πολιτικών στην Ελλάδα και την ΕΕ, σε συνδυασμό με την παγκόσμια κρίση υπερ-συσσώρευσης και τις ατυχέστατες πολιτικές των δυο μεγάλων κομμάτων. Δεν είναι στις προθέσεις μας να προσθέσουμε εδώ μια ακόμη ανάλυση των πολλαπλών πλευρών της κρίσης. Άλλωστε στο χώρο της ανανεωτικής Αριστεράς πολλοί/ές ειδικότεροι/ες από εμάς έχουν διατυπώσει σημαντικές αναλύσεις και προτάσεις. Θέλουμε όμως να υπογραμμίσουμε, κλείνοντας τα Σεμινάρια αυτά, τις χωρικές/γεωγραφικές διαστάσεις της: οι ρίζες της κρίσης είναι ενθηκευμένες στην άνιση χωρο-κοινωνική ανάπτυξη που χαρακτηρίζει την ΕΕ και ειδικά την Ευρωζώνη. Το δημόσιο χρέος, που βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης και πολιτικής, δεν είναι η αιτία της κρίσης αλλά ένα από τα συμπτώματα της γεωγραφικά άνισης ανάπτυξης, η οποία εντείνεται σε συνθήκες κρίσης και πλήττει με διαφορετικούς και κοινωνικά άνισους τρόπους γυναίκες και άνδρες, εθνοτικές και ηλικιακές ομάδες, μειονότητες και πλειονότητες που αναμετρώνται με αντίξοες καθημερινότητες σε συγκεκριμένους τόπους και χώρους4.
Στα τέσσερα Σεμινάρια αναφερθήκαμε σε παλαιότερες και πιο σύγχρονες δράσεις και πειράματα οργάνωσης και διαχείρισης του χώρου. Τα παραδείγματα αυτά, και πολλά άλλα, αναδεικνύουν την αναγκαιότητα «τοπικών» και «ειδικών» δράσεων για τη γενικότερη χωρο-κοινωνική αλλαγή προς κοινωνίες πιο δίκαιες και αλληλέγγυες. Οι επιτυχίες τους αποτελούν σημαντικές μικρές νίκες που συγκροτούν πολύτιμα «εμείς» εκεί όπου έχουν εκλείψει ή δεν είναι πλέον ελκυστικές οι συλλογικότητες στους τόπους δουλειάς, τα συνδικάτα, τα πολιτικά κόμματα, τις μεγάλες οργανώσεις. Τα μικρά «εμείς», που συγκροτούνται έστω και συγκυριακά με μεγαλύτερη ή μικρότερη διάρκεια, φανερώνουν τη σημασία του χώρου και του τόπου στην καθημερινή ζωή διαφορετικών ανθρώπων, εκεί όπου η Αριστερά αναμετριέται με την πραγματικότητα που επιδιώκει να αλλάξει. Υπενθυμίζουν ακόμη ότι ο καπιταλισμός, ως κοινωνικό, οικονομικό και πολιτισμικό σύστημα, δεν λειτουργεί ποτέ ομογενοποιημένα στο χώρο και στο χρόνο, δεν έχουμε έναν αλλά πολλούς καπιταλισμούς.

Σημειώσεις

1. Και φυσικά από τα προπτυχιακά και μεταπτυχιακά μαθήματα που διδάσκουμε εδώ και πάνω από 20 χρόνια…
2. PIIGS=Portugal, Italy, Ireland, Greece, Spain
3. Εξαίρεση αποτελεί το βιβλίο του Κ. Δουζίνα (2011)το οποίο αναφέρεται στις πλατείες των «αγανακτισμένων» και τελικά στο Σύνταγμα. Αναζητά τη «συνεύρεση των σωμάτων στο χώρο και το χρόνο» και περιγράφει πώς τα διάφορα μνημόνια αποτελούν νέα βιοπολιτική.
4. Για περισσότερα βλ. Hadjimichalis, 2010, 2011 και στην «Εποχή», 16/5/2010

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s