Πρόλογος στην ελληνική έκδοση

 του Κωστή Χατζημιχάλη[1]

Το βιβλίο του Ντέιβιντ Χάρβεϊ είναι το πέμπτο που μεταφράζεται στα ελληνικά και μαζί με τις πολυάριθμες συνεντεύξεις και τις παλαιότερες μεταφράσεις άρθρων του συγκροτούν μια ικανοποιητική εισαγωγή στη σκέψη ενός από τους σημαντικότερους μαρξιστές διανοούμενους του καιρού μας. Τα περιεχόμενα του παρόντος βιβλίου έχουν παρουσιαστεί στις τρεις διαλέξεις που είχε δώσει στην Αθήνα τον Ιούνιο 2012 (Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Παρκάκι της Οδού Τσαμαδού) με μεγάλη προσέλευση κόσμου. Πολλά από τα επιχειρήματα του βιβλίου είχε επίσης την ευκαιρία να αναπτύξει στις δεκάδες συνεντεύξεις που έδωσε εκείνες τις δύο βδομάδες της παραμονής του στην Αθήνα, οι οποίες συνέπεσαν με τις εκλογές της 17ης Ιουνίου 12.

Η κυκλοφορία του βιβλίου παγκόσμια αλλά και ειδικά στην Ελλάδα συμπίπτει με τη συγκυρία της βαθιάς και πολύπλευρης κρίσης. Η σημερινή κρίση για τον Χάρβεϊ ξεκινά από την αστικοποίηση, από τη φούσκα των ακινήτων στις ΗΠΑ το 2007, η οποία μεταφέρθηκε στην Ευρώπη το 2009, χτυπώντας πρώτα τους αδύναμους κρίκους που βρίσκονταν στο Νότο. Η αστικοποίηση για τους μαρξιστές γεωγράφους και κοινωνιολόγους της πόλης[2] δεν περιορίζεται μόνο στην κατασκευή κτιρίων, δρόμων και υποδομών. Επεκτείνεται σε όλο το φάσμα της καθημερινής ζωής στην πόλη, από τη ζήτηση προϊόντων και υπηρεσιών και την κατανάλωση που δημιουργεί μια πόλη μέχρι τη δημιουργία υπεραξιών σε γη και ακίνητα από τη συγκεντροποίηση αλλά και το κόστος (κοινωνικό και περιβαλλοντικό) που δημιουργούν τα παραπάνω.

Τις απόψεις του για συσχέτιση των διαδικασιών συσσώρευσης με την αστικοποίηση και τις πιθανότητες δημιουργίας κρίσεων τις έχει καταθέσει συστηματικά από τη δεκαετία του 1980, όταν νεοφιλελεύθεροι και εκσυγχρονιστές θεωρούσαν ότι το πάρτι θα συνεχιζόταν χωρίς προβλήματα. Από τότε γράφει για την επιχειρηματική μετεξέλιξη στη διοίκηση και στο σχεδιασμό των πόλεων, για τον τρόπο που αναπτύσσονται, με βίαιη υφαρπαγή του δημόσιου και του συλλογικού χώρου, για το ρόλο της γαιοπροσόδου και τις διαδικασίες gentrification, για τις τεράστιες κοινωνικές ανισότητες. Εντοπίζει τη σημαντική αλλαγή στο χρηματοπιστωτικό σύστημα, την οποία θεωρεί μοχλό που επέτρεψε τη δημιουργία της φούσκας στα ακίνητα, στα τέλη της δεκαετίας 1980: τα νέα άυλα προϊόντα που δημιουργήθηκαν επιτρέπουν από τη μια πλευρά ενυπόθηκο δανεισμό και από την άλλη δανεισμό και πωλήσεις με βάση μελλοντικά έσοδα, τη δημιουργία, με άλλα λόγια, πλασματικών αξιών και πλασματικού κεφαλαίου. Στις ΗΠΑ τα νέα προϊόντα δεν περιορίστηκαν μόνο στους «μεγάλους» παίκτες, αλλά διαχύθηκαν στα μεσοαστικά και τα εργατικά στρώματα με επισφαλή εισοδήματα, με αποτέλεσμα την αδυναμία αποπληρωμής των δανείων, την απότομη κάμψη της ζήτησης νέων κατοικιών και την υπερχρέωση των εργολάβων. Οι διαδικασίες αυτές δημιούργησαν ανυπέρβλητα προβλήματα στις τράπεζες που χορηγούσαν αφειδώς και συγχρόνως δάνεια σε αγοραστές και κατασκευαστές. Η αλληλεξάρτηση περιφερειακών τραπεζών με τις κεντρικές, με άλλα πιστωτικά ιδρύματα εκτός ΗΠΑ και με τα διεθνή επενδυτικά χαρτοφυλάκια στα οποία «έπαιζαν» και δεκάδες ασφαλιστικά ταμεία, δήμοι αλλά και εθνικά κράτη δεν άργησε να μεταφέρει την κρίση και στην Ευρώπη με τα γνωστά αποτελέσματα.

Ο Χάρβεϊ είναι γεωγράφος (και όχι ανθρωπολόγος ή οικονομολόγος όπως τον αναφέρουν λανθασμένα οι προηγούμενες ελληνικές εκδόσεις), οι πόλεις και η  αστικοποίηση ήταν πάντα ο πυρήνας των γεωγραφικών ενδιαφερόντων του. Διαβάζει την αστικοποίηση μέσα από το Κεφάλαιο και τα άλλα έργα των κλασικών[3] και συνεχώς μας καλεί να τα χρησιμοποιούμε για να καταλάβουμε πώς παράγονται οι πόλεις. Η προσέγγισή του είναι καθαρά μαρξιστική και θέτει την πόλη στο επίκεντρο δύο συγκρουσιακών διαδικασιών: πρώτον, στις στρατηγικές αναδιάρθρωσης και επενδύσεων του κεφαλαίου σε συνεργασία με την επιβολή ελέγχου από την πολιτική εξουσία και, δεύτερον, στους αγώνες αντίστασης στις παραπάνω διαδικασίες από την εργατική τάξη και τους απόκληρους των πόλεων. Έτσι, η πόλη αναλύεται ως διαδικασία παραγωγής υπεραξίας, ως τόπος επένδυσης του πλεονάζοντος κεφαλαίου, ως τόπος αντίστασης και ταξικών συγκρούσεων, ως ο προνομιακός τόπος που προσφέρεται για συνεύρεση και οργάνωση όλων αυτών που εργάζονται καθημερινά (ή έχουν αποκλειστεί) για να λειτουργήσει μια πόλη. Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες εφαρμοσμένες μελέτες του για τα παραπάνω είναι το Paris: Capital of Modernity (2005)[4], στην οποία περιγράφει την αστική ανάπτυξη του Παρισιού τον 19ο αιώνα, τις οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές που την κατευθύνουν, τις επεμβάσεις του βαρόνου Οσμάν, τις κυρίαρχες χωρικές αναπαραστάσεις που τις συνοδεύουν και τις δραματικές κοινωνικές ανισότητες στο εσωτερικό της πόλης. Στις Εξεγερμένες πόλεις έχει πολλές παρατηρήσεις από το βιβλίο αυτό τις οποίες συνδέει με τις επεμβάσεις του Ρόμπερτ Μόουζες στη Νέα Υόρκη το 1942, αλλά και με την πιο πρόσφατη έκρηξη της αστικοποίησης στην Κίνα, στο Ντουμπάι και στις άλλες μεγαλουπόλεις του πλανήτη. Σημειώνει όμως ότι αυτή η συσσώρευση κεφαλαίου μέσω της αστικοποίησης απαιτεί καινοτομίες στον χρηματοπιστωτικό τομέα, οι οποίες με τη σειρά τους επιβάλλουν ρίσκα που οδηγούν σε κρίσεις.

Μια παρόμοια κρίση στο Παρίσι του 19ου αιώνα, μετά τις επεμβάσεις Οσμάν και την ήττα στον πόλεμο με τη Γερμανία θα οδηγήσουν στην κοινωνική έκρηξη, στην Κομμούνα του Παρισιού το 1871, την οποία, όπως και πριν από αυτόν ο Ανρί Λεφέβρ, τη θεωρεί όχι μόνο ένα λαϊκό/προλεταριακό ξέσπασμα, αλλά ως ένα κατεξοχήν κίνημα που αφορούσε το χώρο της πόλης, ήταν μια επανάσταση της πόλης.[5]

Δεν είναι τυχαίο λοιπόν ότι ο πρόλογος του βιβλίου είναι αφιερωμένος στον Ανρί Λεφέβρ και στο βιβλίο του Το δικαίωμα στην πόλη. Σημειώνει ότι ως αίτημα το δικαίωμα στην πόλη είναι κενό περιεχομένου αν δεν οριστεί ποιοι/ες το θέτουν και για ποιο λόγο. Γιατί, όπως σημειώνει, οι τραπεζίτες, οι εργολάβοι, οι δήμαρχοι έχουν και αυτοί «δικαίωμα» στην πόλη και μάλιστα το αξιοποιούν με τον καλύτερο τρόπο συσσωρεύοντας κέρδη. Ο Λεφέβρ ωστόσο, όπως και ο Χάρβεϊ, θέτουν το αίτημα αυτό από την πλευρά των πολλαπλά αποκλεισμένων από  μια αξιοπρεπή διαβίωση στις σημερινές πόλεις. Και οι δύο γνωρίζουν ότι τα κινήματα πόλης αφορούν δικαιώματα, όχι την ταξική πάλη με τη στενή έννοια, δηλαδή ως σύγκρουση μόνο στους τόπους δουλειάς της μισθωτής εργασίας. Τα κινήματα αυτά, λόγω της φύσης τους, μπορούν ωστόσο να αναδείξουν τις ταξικές αντιθέσεις με την προϋπόθεση ένταξης των αιτημάτων στο εκάστοτε πλαίσιο των ταξικών αγώνων και στη συγκυρία. Ο Χάρβεϊ είναι κριτικός απέναντι σε ισοπεδωτικές προσεγγίσεις, όπως, λόγου χάρη, τα κινήματα γενικώς ενάντια στις περιφράξεις και ρωτά: Πώς μπορείς να προστατεύσεις κάτι αν δεν το περιφράξεις; Έχει μεγάλη σημασία λοιπόν το πλαίσιο των αντιθέσεων (ποιος περιφράσσει τι και γιατί), και ο αγώνας εναντίον ή υπέρ των περιφράξεων και τα κινήματα για το δικαίωμα στη πόλη πρέπει να είναι έτοιμα με επιχειρήματα και τακτικές και για τις δύο εκδοχές.

Το βιβλίο είναι οργανωμένο σε δυο ενότητες. Η πρώτη, με τίτλο «Το δικαίωμα στην πόλη», είναι περισσότερο εκτεταμένη, με τέσσερα κεφάλαια, και η δεύτερη, με τίτλο «Εξεγερμένες πόλεις», πιο σύντομη, ιδιαίτερα τα δυο τελευταία κεφάλαια που έχουν μορφή σχολίων εφημερίδας. Τα περισσότερα κείμενα έχουν εκδοθεί σε περιοδικά σε λιγότερο εκτεταμένη μορφή, στο βιβλίο όμως έχουν εμπλουτιστεί και αποκτούν ένα συνεκτικό και μαχητικό ειρμό. Σε αυτά συναντάμε τη γνώριμη γραφή του Χάρβεϊ: την προτεραιότητα στη μεγάλη εικόνα για τις εξελίξεις, την ανάδειξη των κοινωνικών συγκρούσεων, των ανισοτήτων και της βίας του καπιταλισμού, τη συνεχή αναφορά στα κλασικά κείμενα των Μαρξ, Ένγκελς, Γκράμσι, την οξυδέρκεια της αριστερής γεωγραφικής σκέψης η οποία συσχετίζει τις διαδικασίες συσσώρευσης και των ροών των κεφαλαίων με το χώρο, τα πολλά παραδείγματα από όλο τον κόσμο (πάντα όμως από δευτερογενείς πηγές, χωρίς δική του προσωπική έρευνα), τις επεξεργασίες για την ανάδυση του πλασματικού κεφαλαίου / πλασματικού καπιταλισμού μέσα από τις καινοτομίες των χρηματοπιστωτικών κεφαλαίων. Και βέβαια τις πλατείες και τα κινήματα occupy.

Οι Εξεγερμένες πόλεις είναι ίσως το πιο «πολιτικό» από τα βιβλία που έχει δημοσιεύσει μέχρι τώρα και αναφέρονται στην πόλη και στην άνιση γεωγραφική ανάπτυξη. Στο βιβλίο θέτει ερωτήματα/ζητήματα παρά δίνει απαντήσεις. Συχνά έχει τη μορφή ενός μανιφέστου για την πόλη και το τι πρέπει να κάνουμε, στηριζόμενος στις σχολαστικότερες αναλύσεις που έχει κάνει σε προηγούμενα βιβλία, όπως, παραδείγματος χάρη, για τη γαιοπρόσοδο και για την καπιταλιστική συσσώρευση μέσω της αστικοποίησης κ.λπ. Εκτός από το βιβλίο του Spaces of Hope (2000)[6] μόνο στις Εξεγερμένες πόλεις επιχειρεί πέρα από την ανάλυση και ένα σχεδίασμα-πρόταση εναλλακτικών πρακτικών για την οργάνωση της αντίστασης στις πόλεις, επηρεασμένος ίσως από την προσωπική επαφή του με ακτιβιστές στην Αθήνα, στο Λονδίνο και στη Νέα Υόρκη το 2011.[7] Στην Αθήνα είχε έλθει και το 2006 και ίσως γι’ αυτό, για πρώτη φορά σε βιβλίο του, παρουσιάζονται τόσες αναφορές στην Ελλάδα (σύνολο 13, κυρίως σε Αθήνα και Πλατεία Συντάγματος).

Ορισμένα από τα επιχειρήματα που αναπτύσσει, ακόμη και ο τίτλος του βιβλίου, μπορεί να εγείρουν αντιρρήσεις από εκείνους και εκείνες στην Αριστερά που θεωρούν το βιομηχανικό προλεταριάτο ως τη μόνη επαναστατική δύναμη ή που ενδιαφέρονται μόνο για τους γενικούς νόμους κίνησης του καπιταλισμού, ενώ παράλληλα παραβλέπουν τη σημασία των κινημάτων της πόλης ως συστατικών στοιχείων για την κοινωνική αλλαγή. Μπορεί επίσης να χαρακτηριστούν ουτοπικές ή και αντιμαρξιστικές οι απόψεις του για οργάνωση και πάλη για τη δημιουργία «των κοινών της πόλης» (εδώ οι επιρροές από τον Χαρντ και τον Νέγκρι είναι φανερές, παρά τις σοβαρές αντιρρήσεις που εκφράζει στο βιβλίο),  για ιδιοποίηση από τους άμεσους παραγωγούς της αξίας που παράγεται καθημερινά από τους εργαζόμενους και τις εργαζόμενες. Και σίγουρα κάποιοι οικονομολόγοι θα διαφωνήσουν με την ανάλυση που κάνει για την κρίση και για το πώς η αστικοποίηση είναι άλλοτε διέξοδος για την απορρόφηση πλεονάζοντος κεφαλαίου και άλλοτε υπεύθυνη για τις περιοδικές καπιταλιστικές κρίσεις. Για όσους/ες όμως είναι εξοικειωμένοι/ες με τη σκέψη και τις προτάσεις των αναρχικών γεωγράφων Πιοτρ Κροπότκιν και Ελιζέ Ρεκλί, της Ρόζα Λούξεμπουργκ, του Αντόνιο Γκράμσι, του Ανρί Λεφέβρ, της Ντορίν Μάσεϊ κ.ά., αλλά κυρίως για όσους και όσες έχουν συμμετάσχει ενεργά όλα αυτά τα χρόνια σε κινήματα πόλης και αλληλέγγυες συλλογικότητες οι σκέψεις του Χάρβεϊ στις Εξεγερμένες πόλεις  θα βρουν τη θέση τους δίπλα στις δικές τους εμπειρίες.

Ασκεί επίσης κριτική στον «οργανωτικό φετιχισμό της Αριστεράς», όπως τον αποκαλεί, στις ατέρμονες και αδιέξοδες αντιπαραθέσεις μεταξύ αναρχικών ή οριζόντιων-αμεσοδημοκρατικών σχημάτων με την «παλαιοαριστερή» αυστηρή ιεραρχία από πάνω προς τα κάτω. Διαφωνεί με τις παραδοσιακές οργανωτικές δομές της κομμουνιστικής Αριστεράς και της σοσιαλδημοκρατίας αλλά και με τα ρεύματα της ελευθεριακής Αριστεράς που αρνούνται να συζητήσουν το ρόλο της διοίκησης και ειδικότερα θέματα κράτους και αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Ως γεωγράφος, μιλά για την ανάγκη προσέγγισης σε πολλαπλές κλίμακες, ανάλογα με το πρόβλημα και το πεδίο εφαρμογής της συγκεκριμένης δράσης κάθε φορά. Για τις αποφάσεις, παραδείγματος χάρη, κατάληψης ενός πάρκου ή μιας πλατείας αρκεί μια ομάδα με αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες. Αλλά για τη διαχείριση των προβλημάτων ολόκληρης της πόλης ή της περιφέρειας, καταλήγει, χρειάζονται άλλες αντιπροσωπευτικές δημοκρατικές οργανωτικές δομές.

Οι μαχητικές ή αγωνιστικές ιδιαιτερότητες (militant particularism, μια έννοια την οποία δανείζεται από τον Ρέιμοντ Γουίλιαμς [Raymond Williams]) δεν πρέπει, υποστηρίζει, να εμποδίζουν κοινές ριζοσπαστικές, ακτιβίστικες δράσεις ή, καλύτερα, ενεργητικές λύσεις. Και θέτει ακόμη μια φορά το θέμα του πλαισίου των αιτημάτων με παράδειγμα τη γλώσσα που χρησιμοποιούν οι Ζαπατίστας, που δεν είναι, με τυπικά αριστερά κριτήρια, ριζοσπαστική. Ζητούν σεβασμό, αξιοπρέπεια, δικαιοσύνη, που όμως στην περίπτωση τους είναι επαναστατικά και έτσι απέκτησαν παγκόσμια υποστήριξη.

Όπως όλα τα βιβλία, έτσι και οι Εξεγερμένες πόλεις θα διαβαστούν από διαφορετικές σκοπιές. Για όσους και όσες προέρχονται από συναφή πεδία με τη γεωγραφία ή έχουν άμεση συμμετοχή σε κινήματα που υπερασπίζονται τόπους σε κίνδυνο στην Ελλάδα των Μνημονίων το βιβλίο θα ενισχύσει τις γνώσεις και τα επιχειρήματά τους. Για εκείνους και εκείνες που βλέπουν μόνο τη μακροοικονομική εκδοχή της σημερινής κρίσης στη Νότια Ευρώπη και αναζητούν εκεί τις αντίστοιχες ερμηνείες το βιβλίο του Χάρβεϊ ελπίζω να τους προβληματίσει. Γιατί ο καπιταλισμός και οι κοινωνικές συγκρούσεις, πρώτον, δεν συμβαίνουν στη «μύτη μιας καρφίτσας» και, δεύτερον, γιατί η Αριστερά επιτέλους θα πρέπει να πάρει στα σοβαρά το γεγονός ότι ο χώρος, και ειδικά οι πόλεις, δεν είναι κάτι σαν «εξωτερικό περιβάλλον», μια δευτερεύουσα αντίθεση στην υπόθεση της ριζικής κοινωνικής αλλαγής που επικαλείται. Απαιτείται λοιπόν μια συνολική αλλαγή στον τρόπο σκέψης και δράσης των αριστερών και το βιβλίο αυτό θα είναι ένας πολύτιμος οδηγός.

[1] Ομότιμος καθηγητής, Τμήμα Γεωγραφίας, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο (hadjimichalis@hua.gr).

[2] Εκτός από Χάρβεϊ, βλ., μεταξύ άλλων: H. Lefebvre, To δικαίωμα στην πόλη. Χώρος και πολιτική, Αθήνα, Παπαζήσης, 1977· M. Castells, The Urban Question, Λονδίνο, E. Arnold, 1977· R. Peet, Radical Geography: Alternative Viewpoints on Contemporary Social Issues, Λονδίνο, Methuen, 1978· E. Sheppard ‒ T. Barnes, The Capitalist Space Economy: Geographical Analysis after Ricardo, Marx and Straffa, Λονδίνο, Unwin Hyman, 1990· D. Massey, For Space, Λονδίνο, Sage, 2005 (ελλ. έκδ.: Για το χώρο, μτφ. Ι. Μπιμπλή, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2008).

[3] Βλ. μεταξύ άλλων τα βιβλία The Limits to Capital, Λονδίνο, Blackwell, 1982, και The Urbanization of Capital, Λονδίνο, Blackwell, 1985.

[4] D. Harvey, ParisCapital of Modernity, Λονδίνο, Routledge, 2005.

[5] Βλ. και Ν. Βαΐου ‒ Κ. Χατζημιχάλης, Ο χώρος στην αριστερή σκέψη, Αθήνα, Ινστιτούτο Νίκος Πουλατζάς/Νήσος, 2012.

[6] D. Harvey, Spaces of Hope, Εδιμβούργο, Edinburgh University Press, 2000.

[7] Βλ. και τη συνέντευξή του τον Ιούνιο του 2011 στα μέλη της ομάδας Encounter Athens, «Οικονομική κρίση και αστικοποίηση» (συνέντευξη με τον γεωγράφο Ντέιβιτ  Χάρβεϋ), Γεωγραφίες 19, 2012, σ. 3-10.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s