Έπαινος για την Doreen Massey

Του Κωστή Χατζημιχάλη,

Λόγος που εκφωνήθηκε στην τελετή αναγόρευσης της Doreen Massey σε επίτιμη διδάκτορα του τμήματος Γεωγραφίας του Χαρόκοπειο Πανεπιστημίου της Αθήνας, στις 12 Νοέμβρη  του 2012

Είναι μεγάλη χαρά που έχουμε σήμερα μαζί μας για άλλη μια φορά την Doreen Μassey. Στη συγκυρία της βαθειάς και πολύπλευρης κρίσης που βιώνουμε ως κοινωνία, ωςδημόσιο πανεπιστήμιο αλλά και ως Τμήμα Γεωγραφίας, η παρουσία της εδώ είναι έμπρακτη συμπαράσταση. Τιμώντας στο πρόσωπο της την γεωγράφο, την καθηγήτρια, τη φεμινίστρια και την αριστερή δημόσια διανοούμενη, το Τμήμα Γεωγραφίας του Χαροκοπείου Πανεπιστημίου τιμά και τον εαυτό του. Όπως της αρέσει να σημειώνει, η τιμή που της αποδίδεται σήμερα είναι σχεσιακή: περιλαμβάνει την αποδοχή του επαίνου και την ανταπόδοση του, κάτι που έχει υλοποιήσει άμεσα με τις παρουσίες της στο Τμήμα και γενικότερα στην Ελλάδα και έμμεσα με το έργο της, ιδιαίτερα αυτό που έχει μεταφραστεί στα ελληνικά.

Σε πρόσφατη τηλεοπτική συνέντευξη στο Κέντρο Πολιτισμού της Βαρκελώνης και στην ερώτηση τι σημαίνει γι’ αυτήν ο δημόσιος χώρος, η Doreen απαντά, σε ελεύθερη δική μου μετάφραση, ότι:  «…είναι μια αρένα για να συγκροτηθεί με διαβουλεύσεις ο συλλογικός χώρος. Ο δημόσιος χώρος υπόκειται σε γεωμετρίες δύναμης, με συμφωνίες και αντιδικίες αλλά πάντα προϋποθέτει συλλογική χρήση και όχι ατομική, Καθήκον μας ως προοδευτικών γεωγράφων και δραστήριων πολιτών είναι η ανάδειξη των δημοκρατικών πτυχών συγκρότησης του δημόσιου ως συλλογικού χώρου, χωρίς αποκλεισμούς και διακρίσεις».

Ας κρατήσουμε μερικές έννοιες-κλειδιά από τα παραπάνω: τη διαφορά μεταξύ δημόσιου και συλλογικού, τη διαβούλευση, τις γεωμετρίες δύναμης, το χώρο χωρίς αποκλεισμούς και διακρίσεις. Είναι έννοιες που διατρέχουν το σύνολο του έργου της, χαρακτηρίζουν την προσωπική της ζωή και εισάγουν στην πολύπλευρη προσωπικότητα που τιμάμε σήμερα. Δεν είναι φυσικά δυνατό να συνοψίσω σε μια σύντομη παρουσίαση τη δραστηριότητα της από το 1960 μέχρι σήμερα. Θα αναφερθώ συνοπτικά και επιλεκτικά σε ορισμένες δημοσιεύσεις, στην εμπειρία ως καθηγήτριας στο Open University (OU) και στη δράση της ως πολιτικά ενεργής πολίτιδας και φεμινίστριας-ακτιβίστριας, μέσα και έξω από θεσμούς.

Η Doreen Barbara Massey γεννήθηκε στο Μάντσεστερ σε μια από τις δύσκολες εργατικές συνοικίες με μεγάλη πυκνότητα εργατικών κατοικιών. Οι φιλεργατικές κοινωνικές πολιτικές του μεταπολεμικού Ηνωμένου Βασιλείου (ΗΒ) της επέτρεψαν να ολοκληρώσει τη μέση εκπαίδευση σε καλά σχολεία μέχρι το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης όπου σπούδασε γεωγραφία. Στην Οξφόρδη, βιώνοντας την ταξική και την έμφυλη διαφορά με τους ελίτ συμφοιτητές της, ριζοσπαστικοποιείται και αρχίζει να δραστηριοποιείται πολιτικά και φεμινιστικά. Η πρώτη της εργασία είναι στο Center for Environmental Studies (CES) στο Λονδίνο, τη σημαδιακή χρονιά του 1968, όπου ασχολείται με τον περιφερειακό προγραμματισμό και την εφαρμογή μοντέλων βιομηχανικής χωροθέτησης.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 πηγαίνει για μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνιας στις ΗΠΑ. Η επιστροφή της στο Λονδίνο στο CES συμπίπτει με τις απαρχές της αποβιομηχάνισης του ΗΒ και σηματοδοτεί για την ίδια μια στροφή προς ριζοσπαστικές προσεγγίσεις της βιομηχανικής χωροθέτησης. Το 1973 δημοσιεύει στο Antipode το κλασσικό κείμενο “Towards a critique of industrial location theory” και ακολουθούν τρία βιβλία σε συνεργασία με τον Richard Meegan σχετικά με τη βιομηχανική αναδιάρθρωση και τις χωρικές ανισότητες. Οι εργασίες αυτές συνέβαλαν σημαντικά στον επαναπροσδιορισμό των ζητημάτων γύρω από τα οποία αρθρώνεται η γεωγραφική συζήτηση (στo HB και όχι μόνο), αναδεικνύοντας την εργασία (και την έλλειψη της) ως σημαντικό παράγοντα για την κατανόηση και ερμηνεία των περιφερειακών ανισοτήτων.

Στην πιο πάνω συζήτηση, σταθμό αποτελεί το βιβλίο της Spatial Divisions of Labour (Massey 1985/ δεύτερη έκδοση 1995), όπου επεξεργάζεται παραπέρα τις χωροθετικές επιλογές των επιχειρήσεων από μια οπτική με επίκεντρο την εργασία (και τις διαφορετικές μορφές της), εισάγοντας την έννοια του χωρικού καταμερισμού της εργασίας. Χρησιμοποιεί μια «γεωλογική μεταφορά», όπως έχει αποκληθεί, για να αναφερθεί στις διαδοχικές φάσεις ανάπτυξης μιας περιφέρειας –οι οποίες αποτυπώνονται σαν γεωλογικά στρώματα- με βάση το ιστορικά διαμορφωμένο παραγωγικό της παρελθόν και τις μεταβολές του ρόλου της στο χωρικό καταμερισμό της εργασίας. Οι κοινωνικές σχέσεις, όπως υποστηρίζει η Doreen, δεν αναπτύσσονται απλώς στο χώρο, αλλά αποτελούν φορείς και παραγωγούς χωρικών σχέσεων. Το βιβλίο σήμανε αλλαγή παραδείγματος στην οικονομική γεωγραφία και όπως υπογραμμίζει ο Phelps (2008:83):

«…Αποτελεί ταυτόχρονα μια κριτική στη θεωρία της χωροθέτησης και της υπάρχουσας οικονομικής γεωγραφίας και μια νέα προσέγγιση για να αντιληφθούμε την άνιση οικονομική ανάπτυξη. Πρόκειται για ένα θεωρητικό επίτευγμα και ταυτόχρονα για μια εμπειρική και αναλυτική διερεύνηση της συγκεκριμένης θεωρητικής προσέγγισης.» (δική μου μετάφραση)

Μετά από μια σύντομη παραμονή στο τμήμα γεωγραφίας του Berkeley, το 1982 εκλέγεται καθηγήτρια στο Open University (OU) όπου, όπως η ίδια λέει σε μια συνέντευξη (βλ. Massey 1998, σελ. 85), «…πίστευα ότι ήταν ένα μέρος όπου θα μπορούσα να είμαι διανοούμενη, δασκάλα και ερευνήτρια χωρίς να βρίσκομαι μέσα σε ένα πιο τυπικό πανεπιστήμιο». Στο Τμήμα Γεωγραφίας ήταν για πολλά χρόνια πρόεδρος και συνέβαλε στη διαμόρφωση ενός δυναμικού πυρήνα διδασκόντων και ερευνητών/τριών, καθώς και στη συγγραφή πολλών καινοτόμων διδακτικών βιβλίων. Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του OU επίσης σημαίνουν μια πρόκληση και μια δέσμευση για τη γεωγραφία της Μassey.

Οι προπτυχιακοί φοιτητές έχουν πολύ ιδιαίτερα χαρακτηριστικά: αφού πρόκειται για εξ αποστάσεως εκπαίδευση, συχνά μιλάμε για φοιτητές που δεν διαθέτουν μια συγκεκριμένη δυναμική σπουδών, και κατά, κύριο λόγο, αποτελούν εξαιρετικά διαφορετικές και διάσπαρτες περιπτώσεις. Μπορεί να είναι νοικοκυρές, άνεργοι, έγκλειστοι σε φυλακές ή ακόμα και στρατιώτες στα υποβρύχιά τους. Άτομα που δύσκολα θα μπορούσαν να είχαν πρόσβαση σε οποιοδήποτε από τα άλλα βρετανικά πανεπιστήμια με υποχρεωτικές παρουσίες. Έτσι, ο διδακτικός προγραμματισμός που αναπτύχθηκε από τη Massey βασίζεται στο να γοητεύσει τους φοιτητές ώστε να μελετούν και να ενδιαφέρονται για τη γεωγραφία. Γι’ αυτό το λόγο η δημιουργία των εγχειριδίων σε απλή και κατανοητή γλώσσα με πολλά παραδείγματα και παράλληλα η δημιουργία των προγραμμάτων του ραδιοφώνου και της τηλεόρασης που συνοδεύουν τα βιβλία έχουν ουσιαστική σημασία για να προσεγγίσει αυτό το τόσο ποικίλο και τόσο απαιτητικό φοιτητικό κοινό. Σε συνεργασία με τον John Allen και τους άλλους συναδέλφους στο OU έχουν συντάξει μερικά λαμπρά εγχειρίδια-κλειδιά όπως τα: Geography Matters! (1984, και στα ελληνικά το 2001 από το Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο), The Economy in Question (1988), Geographical Worlds (1986), Uneven Re-Development: Cities and Regions in Transition (1988). Πολλά από τα κείμενα και video του OU χρησιμοποιούμε και στο Τμήμα μας.

Η Massey επενδύει στο σύνολο της γεωγραφικής γνώσης από τις πιο περίπλοκες διεργασίες της φυσικής γεωγραφίας μέχρι τις πιο εκλεπτυσμένες έννοιες και διαδικασίες της οικονομικής, πολιτικής και κοινωνικής γεωγραφίας. Παρά το γεγονός ότι είναι αναγνωρισμένη ως οικονομική και πολιτική γεωγράφος, έχει ευρύτατες γνώσεις γεωμορφολογίας, κλιματολογίας και υδρολογίας και είναι βαθειά γνώστρια των drumlins, αυτών των ιδιόμορφων ανάγλυφων σχηματισμών παγετώδους προέλευσης. Είναι επίσης γνωστή η προσπάθειά της για τη γεφύρωση του, περιττού για την ίδια, χάσματος μεταξύ φυσικής και ανθρώπινης γεωγραφίας. Υποστηρίζει όμως ότι ακόμα κι αυτή τη φυσική γεωγραφία πρέπει να την αντιληφθούμε στο πλαίσιο της κοινωνίας και του κοινωνικού, σε ένα πολιτικό και οικονομικό πλαίσιο, αλλιώς δεν κάνουμε γεωγραφία αλλά γεωλογία.

Το 1991, δυο χρόνια μετά τη πτώση του Τείχους του Βερολίνου και στην απαρχή της βίαιης έκρηξης των ιδιαιτεροτήτων του τόπου (εθνική καθαρότητα, διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και της Σοβιετικής Ένωσης) και της ανάδυσης εθνικισμών και τοπικισμών, η Massey δημοσίευσε το «A Global Sense of Place». Ένα μη επιστημονικό άρθρο, με την αυστηρή έννοια, το οποίο φιλοδοξούσε να γνωρίσει στο ευρύτερο κοινό την έννοια των τόπων ως παραγόμενων σχεσιακά, των οποίων η ιδιαιτερότητα δεν είναι το αποτέλεσμα της απομόνωσής και της κλειστότητας αλλά των σχέσεων με άλλους τόπους. Το κείμενο αυτό έχει μεγάλη απήχηση και έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες και στα ελληνικά. Ασκεί έντονη κριτική στις παραδοσιακές αντιλήψεις, γεωγραφικές και μη, οι οποίες συνδέουν την ταυτότητα ενός τόπου με υποθέσεις περί αυθεντικότητας, μοναδικότητας και περιχαράκωσης. Υπογραμμίζει με πολλά παραδείγματα από τη δική της γειτονιά στο Λονδίνο, το Kilburn, ότι οι τόποι έχουν όντως χαρακτήρα, ταυτότητα και ατμόσφαιρα, αλλά αυτά δεν προέρχονται μόνο από εσωτερικά και αποκλειστικά τοπικά χαρακτηριστικά αλλά και από τις σχέσεις και ανταλλαγές με άλλους μακρινούς τόπους, με την παρουσία και συγκατοίκηση με τους «Άλλους» που ζουν και εργάζονται στο Kilburn. Απόψεις ενάντια σε τοπικιστικές, εθνικιστικές και ρατσιστικές προσεγγίσεις, τόσο επίκαιρες και στη δική μας Αθήνα.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η έκδοση του βιβλίου Space, place and gender το 1994. Παρ’ όλο που τα περισσότερα κείμενα που περιλαμβάνει είχαν δημοσιευτεί και παλιότερα, στο βιβλίο αυτό αναπτύσσεται με ιδιαίτερα συγκροτημένο και προσιτό τρόπο μια επιχειρηματολογία που η Μassey επεξεργάζεται σταδιακά από τη δεκαετία 1970, για το χώρο και τον τόπο. Όπως τονίζουμε στο βιβλίο με την Ντίνα Βαΐου (βλ. Βαΐου, Χατζημιχάλης, 2012:155), σημαντική συνεισφορά στην επιχειρηματολογία αυτή είναι η οπτική του φύλου στη μελέτη του χώρου και του τόπου. Όπως η ίδια έχει αναφέρει, αν και δραστηριοποιείται πολιτικά ως φεμινίστρια από τη δεκαετία 1960, για ένα μεγάλο διάστημα αναρωτιόταν «πώς να εντάξει τον φεμινισμό» στη δουλειά της. «Ανέφερα τις γυναίκες, έκανα σκληρά σχόλια για τους άνδρες, έκανα όλα αυτά τα κλασικά πράγματα, αλλά δεν έβαζα μια φεμινιστική θεωρία στη δουλειά μου. Οι συζητήσεις στις οποίες συμμετείχα στο γυναικείο κίνημα δεν είχαν σχέση με όσα συζητούνταν στη φεμινιστική γεωγραφία» (Massey 1998, σελ. 87). Έτσι, οι προβληματισμοί του φεμινισμού εισάγονται στη δουλειά της όταν προβληματοποιείται η έννοια του φύλου ως αναφορά στις γυναίκες (και ιδίως σε γυναίκες με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και επιλογές ζωής) και συνδέεται  με τη συζήτηση για τη σεξουαλικότητα και την ταυτότητα. Μέσα από την οπτική αυτή, που επιτρέπει σύνθετες και αντι-ουσιοκρατικές αναλύσεις για τη σχέση φύλου και χώρου, επανεξετάζει τους τρόπους με τους οποίους συγκροτείται ο τόπος και ο χώρος, καθώς και τη σημασία τους για την κατανόηση του φύλου και των έμφυλων σχέσεων.

Παράλληλα με την ακαδημαϊκή και ερευνητική της δραστηριότητα είναι ενεργά παρούσα, με αρθογραφία, συνεντεύξεις, εκπομπές στο ραδιόφωνο και την τηλεόραση, για μια σειρά θέματα που απασχόλησαν στη Μ.Βρετανία το δημόσιο διάλογο σε μεταβαλλόμενες συγκυρίες (αποβιομηχάνιση και ανεργία, περιφερειακή πολιτική, ζητήματα τοπικής ανάπτυξης κοκ). Στα μέσα της δεκαετίας του 1980 προσκαλείται από την τότε κυβέρνηση των Σαντινίστας στη Νικαράγουα, ως σύμβουλος σε θέματα τοπικής και περιφερειακής ανάπτυξης (βλ. το σχετικό βιβλίο της, Massey 1987). Την ίδια περίοδο συμμετέχει και στο Greater London Enterprise Board (GLEB), μια μονάδα που συγκροτήθηκε στα πλαίσια του Μητροπολιτικής Διοίκησης του Λονδίνου, με αντικείμενο τη διαμόρφωση μιας στρατηγικής για τη βιομηχανική αναδιάρθρωση υπέρ των εργαζομένων (βλ. συνέντευξη στο ΑΝΤΙ,1986). Είναι τακτική συνεργάτιδα πολλών εφημερίδων και περιοδικών και από το 1996, μαζί με τους Stuart Hall και Michael Rustin, είναι εκδότες του πολιτικού/πολιτιστικού περιοδικού Soundings.

Όταν το Εθνικό Αφρικανικό Κογκρέσο ήρθε στην εξουσία στη Νότια Αφρική το 1994, προσκάλεσαν τη Massey και δυο ακόμη Αγγλίδες καθηγήτριες να συμμετάσχουν στη συγκρότηση των ερευνητικών ομάδων για να συμβάλουν στον μακροοικονομικό σχεδιασμό. Οι τρεις τους δούλεψαν μαζί με την Πρόεδρο του Κοινοβουλίου της Νοτίου Αφρικής και συνέταξαν μια σειρά αναφορών που κατέληξαν σε προτάσεις φεμινιστικής  παρέμβασης στα οικονομικά αναπτυξιακά σχέδια. Η δεύτερη δραστηριότητα της Massey στη Νότια Αφρική ήταν να συζητήσει με διαφορετικούς ανθρώπους για προβλήματα περισσότερο γεωγραφικά: τη συγκρότηση και το νέο ρόλο των περιοχών και την αποκέντρωση της χώρας. Το θέμα ήταν περίπλοκο γιατί μέχρι εκείνη τη στιγμή ο χωρισμός σε περιοχές (με τη μορφή των Bantustan) θεωρείτο καθαυτό μέρος του Απαρτχάιντ.

Το 2005 και το 2009 κυκλοφορούν δυο ακόμη βιβλία-σταθμοί: το For Space (στα ελληνικά το 2009) και το World City. Στο πρώτο οργανώνει και συστηματοποιεί μεγάλο μέρος των θεωρητικών και επιστημονικών προτάσεων οι οποίες υπήρχαν στη δουλειά της τα προηγούμενα χρόνια και έχουν αναδείξει το χώρο και τη χωρικότητα, όπως και τη σχέση τους με τα καινούργια κοινωνικά κινήματα. Στο δεύτερο, βασιζόμενη στη πολυετή εμπειρία αλλά και στράτευση σε ζητήματα της ανάπτυξης του Λονδίνου εισάγει την έννοια της γεωγραφικής ευθύνης και υποστηρίζει  ότι η χρηματική και οικονομική επιτυχία της πόλης σχετίζεται με την αυξανόμενη ανέχεια και ανισότητα στον κόσμο, στο ΗΒ αλλά και στο εσωτερικό της μητρόπολης.

Ο τίτλος του βιβλίου της «Για το Χώρο» νομίζω ότι έχει άμεση αναφορά στον Αλτουσέρ και στο Για τον Μαρξ. Όπως υποστηρίζει η ίδια η επαφή της με το έργο του Αλτουσέρ την βοήθησε να ξεπεράσει την ουσιοκρατία που υπάρχει σε πολλά κείμενα του Μαρξ και να αναπτύξει φιλοσοφικές και πολιτικές ιδέες που επηρεάστηκαν από άλλους στοχαστές όπως ο Αντόνιο Γκράμσι και σύγχρονους όπως ο Stuart Hall, η Chantal Mouffe, ο Ernesto Laclau και ο Michael Rustin. Τρία σημαντικά σημεία αναδεικνύονται στις σελίδες του βιβλίου:

1. Ο χώρος είναι προϊόν αλληλεξαρτήσεων, συγκροτείται μέσω αλληλεπιδράσεων από το παγκόσμιο ως το τοπικό. Με την έννοια αυτή ο χώρος και η χωρικότητα είναι αναπόσπαστο μέρος και προϊόν της διαδικασίας συγκρότησης ταυτοτήτων, όπως και πολιτικών υποκειμένων.

2. Ο χώρος είναι η σφαίρα της δυνατότητας να υπάρχει πολλαπλότητα, να συνυπάρχουν ξεχωριστές τροχιές, να υπάρχουν περισσότερες από μία φωνές/εκδοχές για «την πραγματικότητα». Η χωρικότητα είναι μία από τις συνιστώσες συγκρότησης της διαφοράς, η οποία δεν επιτρέπει να θεωρούμε τη ματιά της Δύσης ως συνολική και καθολική.

3.  Ακριβώς εξ αιτίας των πιο πάνω, ο χώρος δεν είναι ποτέ μια παγιωμένη οντότητα ή ένα κλειστό σύστημα, βρίσκεται συνεχώς «εν τω γίγνεσθαι». Από μια τέτοια οπτική, το μέλλον αναδύεται ως «ανοικτό», χωρίς δηλαδή να υπάρχει μια προδιαγεγραμμένη ή γνωστή κατεύθυνση προόδου, ανάπτυξης, εκσυγχρονισμού, πράγμα που απαιτεί διαφορετικές προσεγγίσεις της πολιτικής (βλ. Βαΐου, Χατζημιχάλης, 2012: 158).

Στο World City αναλύει την δεσπόζουσα οικονομική θέση του Λονδίνου στο ΗΒ αλλά και στον κόσμο και υπογραμμίζει ότι το Λονδίνο έγινε μια πλούσια μητρόπολη του παγκόσμιου καπιταλισμού έχοντας εγκαθιδρύσει ένα πλέγμα σχέσεων και ένα έλεγχο ροών σε παγκόσμιο επίπεδο, παλιότερα ως το κέντρο μιας αποικιοκρατικής αυτοκρατορίας και σήμερα ως κόμβος των χρηματοπιστωτικών δικτύων. Αυτά δημιουργούν μια ευθύνη στο Λονδίνο και στις ελίτ που ελέγχουν μέσω των γεωμετριών δύναμης τα δίκτυα και τις ροές. Οι έντονες ανισότητες με το Βορρά του ΗΒ και η άνιση γεωγραφικά ανάπτυξη με τον υπόλοιπο κόσμο δεν είναι ανεξάρτητες από την διαρκή ευημερία της Λονδρέζικης ελίτ και συγκεκριμένων περιοχών στο εσωτερικό του Λονδίνου. Τα άυλα παγκοσμιοποιημένα χρηματοπιστωτικά δίκτυα δεν μπορούν να λειτουργήσουν αν δεν είναι γειωμένα σε τόπους όπως το Λονδίνο. Δεν θα μπορούσαν να είναι παγκόσμια αν δεν είναι συγχρόνως και τοπικά. Μέσα από αυτές τις παρατηρήσεις μας καλεί να αναρωτηθούμε όχι μόνο πως ο κόσμος έχει υποταχθεί στην παγκοσμιοποίηση (δηλαδή στην παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία) αλλά και πως έχουμε αποδεχτεί τον κυρίαρχο Λόγο και τις διηγήσεις περί παγκοσμιοποίησης ως μοναδικές αλήθειες.

Μετά την έκδοση του For Space, στις πολιτικές δυσκολίες της εποχής προστέθηκαν οι αμφιβολίες σχετικά με την αναγκαιότητα και τη δυνατότητα να εξακολουθήσει  να έχει ένα διαπρεπή ρόλο στο πανεπιστήμιο ή ναεπιλέξει μια ήρεμη και πρόωρη συνταξιοδότηση. Την εποχή εκείνη, το 2007, της έρχεται μια αναπάντεχη πρόσκληση  να επισκεφθεί τη Βενεζουέλα και να συμμετάσχει στους προβληματισμούς για την ανασυγκρότηση της χώρας. Η έκπληξη της γίνεται εντονότερη, –όπως γράφει η ίδια στο «When Theory meets Politics» στο Antipode2008-όταν ένα τεράστιο πανό σε κεντρικό δρόμο του Καράκας έχει το σύνθημα «La Nueva Geometrίa del Poder», η νέα γεωμετρία δύναμης. Μια έννοια  με την οποία ασχολείται τα τελευταία χρόνια και την έχει αναπτύξει δημόσια, την οποία βλέπει τώρα ως πολιτικό  σύνθημα να έχει ταξιδεύσει και να έχει επανα-επεξεργαστεί  σε άλλους τόπους. Πως απευθύνεσαι σε ευρύτερα ακροατήρια; αναρωτιέται στο παραπάνω κείμενο. Πως αντιλαμβάνεσαι το ρόλο του δημόσιου διανοούμενου; Και πως αποφεύγεις τις δυσκολίες της θέσης και του ρόλου σου; Ευρύτερα πολιτικά ερωτήματα τα οποία βρίσκονται στον πυρήνα της γεωμετρία δύναμης, με τη τριπλή έννοια της δύναμης επιβολής, της εξουσίας ως θεσμού και του κοινωνικο-χωρικού ελέγχου.

Η γραφή, ο λόγος και η επαφή που έχει κάποιος/α μαζί της είναι απλός και μη εξεζητημένος. Χρησιμοποιεί συχνά προσωπικές εμπειρικές παρατηρήσεις από την καθημερινότητα που συνδυάζονται με πολιτικές και φιλοσοφικές έννοιες για να καταλήξουν σε πρωτότυπες γεωγραφικές παρατηρήσεις. Η μέθοδος αυτή υλοποιεί με τον καλύτερο τρόπο το φεμινιστικό πρόταγμα «το προσωπικό είναι πολιτικό» και αναδεικνύει εκείνα τα μικρά και καθημερινά που άλλοι τα προσπερνούν. Παράλληλα έχει μοναδική ευχέρεια να γενικεύει, να δει τη μεγάλη εικόνα και να υποδείξει νέες θεωρητικές έννοιες και κατευθύνσεις. Σημαντικό ρόλο στη δουλειά της, σε αντίθεση με άλλους διάσημους συναδέλφους της, έχουν οι πρωτογενείς έρευνες πεδίου, με ποσοτικές και ποιοτικές μεθόδους, αμφισβητώντας πάντα τα έτοιμα διοικητικά όρια των τόπων και των περιφερειών τις οποίες μελετά. Τέλος, οι συχνές δημόσιες παρεμβάσεις της, οι συνεργασίες της με χώρες και κινήματα στη Λατινική Αμερική, οι συνεντεύξεις στη τηλεόραση, η συμμετοχή σε ντοκιμαντέρ όπως στο: The future of landscape and the moving image, η συνεργασία με την Tate Modern κ.α. την καθιστούν μια από τις πλέον αναγνωρίσιμες δια- νοούμενες στο ΗΒ αλλά και στη Λατινική Αμερική.

Στο πρόσφατο θαυμάσιο βιβλίο τους για την Doreen: Doreen Massey: Un sentido global del lugar (η παγκόσμια αίσθηση του τοπικού), οι Καταλανοί συνάδελφοι Abel Albet και Nuria Benach υποστηρίζουν ότι παρά τη σημαντική διεθνή προσφορά της Doreen και την επιρροή της στη γεωγραφική σκέψη, δεν μπορούν να μιλήσουν για μια πιθανή «σχολή Massey». Έχουν δίκιο. Ποτέ δεν είχε τη φιλοδοξία να δημιουργήσει ένα αυτοαναφορικό κύκλο μαθητών και συναδέλφων, αλλά πάντα η ακαδημαϊκή της ενασχόληση ήταν σε ομάδες και είχε σχέση με την πολιτική δράση. Η διδασκαλία της και τα βιβλία της δεν προωθούν μόνο τη γεωγραφία αλλά ένα κριτικό, αυτόνομο και υπεύθυνο τρόπο να «σκέφτομαι μέσω της χωρικότητας».

Τα παραπάνω συνθέτουν μια συνολική φυσιογνωμία επιστήμονα, δασκάλας και δημόσιας διανοούμενης την οποία θα τολμούσα να ονομάσω «ο τρόπος της Massey». Ένας τρόπος χαμηλών τόνων αλλά με εσωτερική δυναμική και διεθνή αναγνώριση, που συνδυάζει τη διδασκαλία με τον πολιτικό και φεμινιστικό ακτιβισμό, ανοικτός και παγκόσμιος όσο και τοπικός, εδραιωμένος σε μια απλή καθημερινή ζωή. Γι΄αυτόν τον “τρόπο” και για όλα τα άλλα σε ευχαριστούμε Doreen.

Αναφορές

Albet, A., Benach, N.,2012 Doreen Massey: Un sentido global del lugar, Barcelona: Icaria

Allen, J.,  Massey, D. 1985, (eds) Geographical Worlds, Oxford University Press and the Open University.

Allen, J.,  Massey, D.1988,(eds) The Economy in Question, London: Sage

Allen, J., Massey, D., Cochrane, A. 1998, Rethinking the Region, New York: Routledge

Allen, J.,Massey, D.1988, (eds) Uneven Re-Development : cities and regions in transition, London: Routledge

Massey, D. 1973, “Towards a Critique of Industrial Location Theory”, Antipode, 5:3, pp. 33-39

Massey, D. 1985/1995, Spatial Divisions of Labour. Social Structures and the geography of production,  London: Macmillan (Β’ έκδοση το 1995)

Massey, D. 1987, Nicaragua, Milton Keynes: Open University Press

Μassey, D. 1991,“A global sense of place”, Marxism Today, 1991, June

Massey, D. 1994, Space, Place and Gender, Oxford: Polity

Massey, D. 1998, Power Geometries and the Politics of SpaceTime, Hettner Lecture, Department of Geography, University of Heidelberg (ένα από τα κείμενα του μικρού αυτού τόμου κυκλοφόρησε και στα ελληνικά το 2001: Φιλοσοφία και πολιτικές της χωρικότητας, Αθήνα: ΕΜΠ, Τμήμα Αρχιτεκτόνων – Παπασωτηρίου)

Massey, D. 2007, World City, Cambridge: Polity

Massey, D. 2008, ‘When theory meets politics’,  Antipode, vol.40, no.3, pp.492-497

Massey, D., Allen, J. (eds) 1984, Geography Matters! A Reader, Cambridge: Cambridge University Press, in association with Open University Press

Massey, D., Meagan, R. 1979, The geography of industrial reorganisation: the spatial effects of the restructuring of the electrical engineering sector under the industrial reorganisation corporation, Oxford: Pergamon Press

Massey, D., Meagan, R. 1982, The Anatomy of Job Loss: The how, why and where of employment decline, London: Methuen

Massey, D., Quintas, P., Sarre, P. 1992, High-Tech Fantasies Science parks in society, science and space, London and New York: Routledge

Phelps, N. 2008, “Spatial Divisions of Labour (1984): Doreen Massey”, in P. Hubbard, R. Kitchin, G. G. Valentine (eds) Key Texts in Human Geography, London: Sage, pp. 83- 90

Βαΐου, Ντ. , Χατζημιχάλης, Κ. (2012) Ο Χώρος στην Αριστερή Σκέψη,  Αθήνα: Ίδρυμα Ν. Πουλαντζάς/Εκδόσεις Νήσος

 

Βιβλιογραφία της Doreen Massey στα ελληνικά

Συνέντευξη της D. Massey στο περιοδικό ΑΝΤΙ 4.7.1985 με θέμα: «Αγορά εργασίας, τοπική αυτοδιοίκηση και οργάνωση του χώρου»

L. Mc Dowell, D. Massey (1992) «Ένας χώρος για τις γυναίκες» (μτφρ. Ντ. Βαΐου) στο: Κ. Χατζημιχάλης (επιμ.) Περιφερειακή Ανάπτυξη και Πολιτική. Κείμενα από τη διεθνή εμπειρία, Αθήνα: Εξάντας, σελ. 111-125

Massey (1995) «Η παγκοσμιότητα του τοπικού», (μτφρ. Γ.Παρασκευόπουλος), Νέα Οικολογία, 134, σελ. 56- 61

D. Massey, J. Allen (2001) (επιμ.) Η Γεωγραφία έχει Σημασία! (μτφρ. Κ. Παυλογεωργάτου) Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο

D. Massey (2001) Φιλοσοφία και πολιτικές της χωρικότητας, (μτφρ. A. Πατσού) Αθήνα: Τμήμα Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ

Συνέντευξη της D. Massey στο περιοδικό Γεωγραφίες, 1/2001 με θέμα τις πρόσφατες εργασίες της

D. Massey (2008) Για το χώρο (μτφρ. Ι. Μπιλμπή), Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s